Η πρόοδος της ιατρικής και η αύξηση του προσδόκιμου ζωής έχουν ως αποτέλεσμα ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι να φθάνουν σε προχωρημένη ηλικία. Παράλληλα όμως αυξάνονται και οι περιπτώσεις ατόμων που πάσχουν από άνοια, νόσο Alzheimer, σοβαρές ψυχικές διαταραχές ή άλλες παθήσεις που επηρεάζουν σημαντικά την ικανότητά τους να λαμβάνουν υπεύθυνες αποφάσεις για την προσωπική και περιουσιακή τους κατάσταση. Δεν είναι σπάνιες επίσης οι περιπτώσεις ανθρώπων που, ύστερα από σοβαρό ατύχημα ή εγκεφαλικό επεισόδιο, αδυνατούν πλέον να διαχειριστούν τις καθημερινές τους υποθέσεις.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, η ελληνική έννομη τάξη προβλέπει τον θεσμό της δικαστικής συμπαράστασης, ο οποίος έχει ως σκοπό όχι τον περιορισμό της προσωπικότητας του ατόμου, αλλά την προστασία της αξιοπρέπειας, της περιουσίας και των δικαιωμάτων του. Πρόκειται για έναν θεσμό ιδιαίτερα σημαντικό, ο οποίος πολλές φορές αποτελεί τη μοναδική λύση ώστε να μπορέσει η οικογένεια να αντιμετωπίσει πρακτικά και νομικά προβλήματα που διαφορετικά παραμένουν άλυτα.

Τι είναι η δικαστική συμπαράσταση;

Η δικαστική συμπαράσταση είναι μία διαδικασία μέσω της οποίας το δικαστήριο ορίζει ένα πρόσωπο –τον δικαστικό συμπαραστάτη– προκειμένου να συνδράμει ή να εκπροσωπεί κάποιον που, λόγω της κατάστασης της υγείας του, δεν μπορεί να φροντίζει αποτελεσματικά τις προσωπικές ή περιουσιακές του υποθέσεις.

Δεν πρόκειται για τιμωρία ούτε για στέρηση δικαιωμάτων. Αντίθετα, αποτελεί μέτρο προστασίας του ίδιου του προσώπου από πράξεις που ενδεχομένως δεν αντιλαμβάνεται πλήρως ή από τρίτους που επιχειρούν να εκμεταλλευθούν την ευάλωτη κατάστασή του.

Η δικαστική συμπαράσταση μπορεί να είναι πλήρης ή μερική, ανάλογα με τον βαθμό στον οποίο το πρόσωπο αδυνατεί να διαχειριστεί τις υποθέσεις του. Το δικαστήριο δεν επιβάλλει πάντοτε τον ίδιο βαθμό περιορισμού, αλλά προσαρμόζει την απόφασή του στις πραγματικές ανάγκες κάθε συγκεκριμένης περίπτωσης.

Πότε είναι αναγκαία;

Η ανάγκη υπαγωγής ενός προσώπου σε δικαστική συμπαράσταση εμφανίζεται συχνότερα στις εξής περιπτώσεις:

• νόσος Alzheimer ή άλλες μορφές άνοιας,
• σοβαρές ψυχικές παθήσεις,
• βαριά νοητική αναπηρία,
• σοβαρό εγκεφαλικό επεισόδιο,
• τραυματισμός του εγκεφάλου μετά από ατύχημα,
• προχωρημένες νευροεκφυλιστικές παθήσεις,
• περιπτώσεις όπου η σωματική κατάσταση καθιστά αδύνατη την επικοινωνία και τη λήψη αποφάσεων.

Η μεγάλη ηλικία από μόνη της δεν αρκεί για να τεθεί κάποιος σε δικαστική συμπαράσταση. Απαιτείται να αποδειχθεί ότι το πρόσωπο αδυνατεί ουσιαστικά να φροντίσει τις υποθέσεις του.

Ποιος μπορεί να ζητήσει τη δικαστική συμπαράσταση;

Η σχετική αίτηση μπορεί να υποβληθεί από τα πρόσωπα που ορίζει ο νόμος, όπως ο ή η σύζυγος, τα παιδιά, οι γονείς ή άλλοι στενοί συγγενείς, καθώς και από τον αρμόδιο Εισαγγελέα όταν διαπιστώνεται ανάγκη προστασίας.

Στην πράξη, η διαδικασία ξεκινά συνήθως από τα παιδιά ενός ηλικιωμένου γονέα, όταν διαπιστώνουν ότι δεν μπορεί πλέον να διαχειριστεί μόνος του τραπεζικούς λογαριασμούς, ακίνητα, συντάξεις, φορολογικές υποχρεώσεις ή άλλες σημαντικές υποθέσεις.

Η διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου

Η δικαστική συμπαράσταση εκδικάζεται κατά τη διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας.

Η επιτυχής ολοκλήρωση της διαδικασίας προϋποθέτει σωστή προετοιμασία του φακέλου. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι ιατρικές γνωματεύσεις, οι οποίες πρέπει να αποτυπώνουν με σαφήνεια την πραγματική κατάσταση της υγείας του προσώπου.

Το δικαστήριο εξετάζει όλα τα αποδεικτικά στοιχεία, μπορεί να ακούσει μάρτυρες, να ζητήσει πραγματογνωμοσύνη ή ακόμη και να εξετάσει το ίδιο το πρόσωπο, εφόσον αυτό είναι εφικτό.

Στη συνέχεια αποφασίζει όχι μόνο εάν συντρέχουν οι προϋποθέσεις για την υπαγωγή σε δικαστική συμπαράσταση, αλλά και ποιος είναι ο καταλληλότερος άνθρωπος για να αναλάβει τον ρόλο του δικαστικού συμπαραστάτη.

Ποιος μπορεί να διοριστεί δικαστικός συμπαραστάτης;

Κατά κανόνα επιλέγεται κάποιο πρόσωπο του στενού οικογενειακού περιβάλλοντος που εμπνέει εμπιστοσύνη και μπορεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του ρόλου.

Το δικαστήριο εξετάζει μεταξύ άλλων:

• τη σχέση εμπιστοσύνης με το προστατευόμενο πρόσωπο,
• την προσωπικότητα του υποψηφίου,
• τυχόν σύγκρουση συμφερόντων,
• την ικανότητά του να διαχειριστεί υπεύθυνα την περιουσία και τις προσωπικές υποθέσεις του προστατευόμενου.

Η ιδιότητα του δικαστικού συμπαραστάτη συνεπάγεται σημαντικές ευθύνες. Δεν πρόκειται για απόλυτη εξουσία επί της περιουσίας του προστατευόμενου, αλλά για λειτούργημα που ασκείται υπό τον έλεγχο του δικαστηρίου.

Ποιες πράξεις απαιτούν δικαστική άδεια;

Για ορισμένες ιδιαίτερα σημαντικές πράξεις, όπως:

• πώληση ακινήτου,
• αποδοχή ή αποποίηση κληρονομίας,
• σύναψη δανείου,
• δωρεές,
• συμβιβασμοί μεγάλης οικονομικής σημασίας,

δεν αρκεί η απόφαση του δικαστικού συμπαραστάτη. Απαιτείται προηγούμενη άδεια του δικαστηρίου, ώστε να διασφαλίζεται ότι κάθε ενέργεια εξυπηρετεί πραγματικά το συμφέρον του προστατευόμενου προσώπου.

Οι πρόσφατες νομοθετικές εξελίξεις

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια σαφής μεταβολή στη φιλοσοφία του νομοθέτη ως προς την προστασία των ευάλωτων προσώπων.

Στο πλαίσιο αυτό προωθήθηκε τροποποίηση του άρθρου 1667 του Αστικού Κώδικα, με την οποία εγκαταλείπεται σταδιακά η παλαιότερη ορολογία που παρέπεμπε στην έννοια του «πάσχοντος» και υιοθετείται γλώσσα περισσότερο συμβατή με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, δίνοντας έμφαση στον σεβασμό της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας κάθε ανθρώπου.

Παράλληλα, οι πρόσφατες τροποποιήσεις του κληρονομικού δικαίου διευκρίνισαν σημαντικά ζητήματα που αφορούν τη σχέση της δικαστικής συμπαράστασης με τη σύνταξη διαθήκης. Πλέον αποσαφηνίζεται σε ποιες περιπτώσεις πρόσωπο που έχει υπαχθεί ή πρόκειται να υπαχθεί σε δικαστική συμπαράσταση μπορεί να συντάξει έγκυρη διαθήκη, ενώ προβλέπονται ειδικοί κανόνες για τις περιπτώσεις όπου η διαδικασία της συμπαράστασης βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Οι ρυθμίσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία στις οικογένειες που επιθυμούν να οργανώσουν εγκαίρως την περιουσιακή τους διαδοχή και αναδεικνύουν τη στενή σύνδεση του θεσμού της δικαστικής συμπαράστασης με το σύγχρονο κληρονομικό δίκαιο.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα

Πρόσφατα το γραφείο μας χειρίστηκε υπόθεση ηλικιωμένης γυναίκας με προχωρημένη άνοια, η οποία διέθετε σημαντική ακίνητη περιουσία και τραπεζικές καταθέσεις. Τα παιδιά της αδυνατούσαν να πραγματοποιήσουν ακόμη και τις πιο απλές τραπεζικές συναλλαγές ή να προχωρήσουν στην αποδοχή κληρονομίας συγγενικού της προσώπου, καθώς δεν υπήρχε νόμιμη εκπροσώπηση.

Μετά την ολοκλήρωση της διαδικασίας δικαστικής συμπαράστασης κατέστη δυνατή η νόμιμη διαχείριση της περιουσίας της, η τακτοποίηση των φορολογικών και κληρονομικών εκκρεμοτήτων και η αποτελεσματική προστασία των συμφερόντων της, χωρίς να δημιουργηθούν μελλοντικές αμφισβητήσεις ως προς το κύρος των σχετικών πράξεων.

Συχνές ερωτήσεις

Μπορώ να διαχειριστώ τον τραπεζικό λογαριασμό του πατέρα ή της μητέρας μου επειδή είμαι παιδί τους;

Όχι. Η συγγενική σχέση δεν παρέχει από μόνη της εξουσία εκπροσώπησης.

Μπορεί να πουληθεί ακίνητο προσώπου που βρίσκεται σε δικαστική συμπαράσταση;

Ναι, αλλά μόνο υπό τις προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος και, στις περισσότερες περιπτώσεις, κατόπιν προηγούμενης δικαστικής άδειας.

Πόσο διαρκεί η διαδικασία;

Η διάρκειά της εξαρτάται από τον φόρτο εργασίας του αρμόδιου δικαστηρίου, την πληρότητα του φακέλου και τις ιδιαιτερότητες κάθε υπόθεσης.

Συμπέρασμα

Η δικαστική συμπαράσταση δεν αποτελεί μια τυπική δικαστική διαδικασία. Είναι ένας θεσμός που αποσκοπεί στην ουσιαστική προστασία ανθρώπων οι οποίοι, εξαιτίας της κατάστασης της υγείας τους, αδυνατούν πλέον να προστατεύσουν οι ίδιοι τα συμφέροντά τους. Η έγκαιρη προσφυγή στη δικαιοσύνη μπορεί να αποτρέψει σοβαρά περιουσιακά προβλήματα, να προστατεύσει την αξιοπρέπεια του προστατευόμενου προσώπου και να δώσει στην οικογένεια τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει νόμιμα και αποτελεσματικά τις καθημερινές δυσκολίες.

Το δικηγορικό μας γραφείο διαθέτει εμπειρία στην εκπροσώπηση οικογενειών σε υποθέσεις δικαστικής συμπαράστασης, παρέχοντας ολοκληρωμένη νομική υποστήριξη από την αρχική αξιολόγηση της υπόθεσης έως την έκδοση της δικαστικής απόφασης και την περαιτέρω υποστήριξη του δικαστικού συμπαραστάτη κατά την άσκηση των καθηκόντων του. Στόχος μας είναι η αποτελεσματική προστασία του ανθρώπου που χρειάζεται βοήθεια, με απόλυτο σεβασμό στη νομιμότητα, την αξιοπρέπεια και τις ιδιαίτερες ανάγκες κάθε οικογένειας.